Saturday, December 28, 2013

Лясныя габрэі ў Налібацкай пушчы
















У 2008 на кінаэкраны выйшла ваенная драма «Выклік» (па-ангельску «выклік, супраціў"). Сюжэт фільма, заснаваны на рэальных падзеях, якія адбыліся ў Беларусі ў гады Другой Сусветнай вайны. Трое габрэяў - браты Бельскія - стварылі габрэйскі партызанскі атрад, які дзейнічаў у Налібацкай пушчы ў 1941-1944 гг.

На шляху ў лес

Сям'я Бельскіх у ў XIX ст. пасялілася ў вёсцы Станкевічы, паміж Лідай і Наваградкам, недалёка ад Налібацкай пушчы. Бельскія належалі да нешматлікай праслойкі беларускіх габрэяў-сялян. Паколькі ў Расійскай імперыі габрэі не мелі права валодаць зямлёй, то яны арандавалі невялікія надзелы ў суседзяў, а пазней пабудавалі вадзяны млын. У гады Першай Сусветнай вайны яны перажылі нямецкую акупацыю, затым мясцовасць, у якой яны жылі, адышла да Польшчы. Увосень 1939 г. Бельскія сталі савецкімі грамадзянамі. Млын савецкая ўлада, зразумела, нацыяналізавала.

З адзінаццаці дзяцей сям'і Бельскіх прыкметна вылучаўся старэйшы сын, Тувія, які нарадзіўся ў 1906 г. Скончыўшы габрэйскую і польскую школы, ён ведаў рускую, беларускую, польскую мовы, ідыш і іўрыт. Дзякуючы нямецкім салдатам падчас акупацыі 1915-1918 гг. вывучыў яшчэ і нямецкую.

Будучы прызваным на тэрміновую службу ў польскую армію, Тувія даслужыўся да унтэр - афіцэра. Да часу далучэння Заходняй Беларусі да СССР ён быў уладальнікам крамы, пазней таксама нацыяналізаванай. Малодшыя браты Бельскія - Асаел і Зусь - былі забраныя ў Чырвоную Армію. Калі пачаліся масавыя дэпартацыі ў Сібір «чужых элементаў» з Заходняй Беларусі, Тувія Бельскі, баючыся арышту, уладкаваўся працаваць бухгалтарам у Лідзе.

Тувія Бельскім ў Войску польскім, 1920-ыя гады.
Пасля акупацыі Беларусі немцамі браты Асаел і Зусь, якія выйшлі з акружэння, былі вымушаныя хавацца ў суседзяў і ў лесе, непадалёк ад хутара бацькоў. Двое малодшых Бельскіх, Якаў і Абрам, пасля арышту былі расстраляныя немцамі. Тувія, карыстаючыся выдатным веданнем моў, пераапрануўшыся селянінам, хаваўся ў ваколіцах Ліды: там у гета засталася яго жонка Соня.

У снежні 1941 малодшы Бельскі, Арон, вярнуўшыся з лесу пасля сустрэчы з братамі, убачыў фургон нацыстаў, якім немцы везлі з хутара яго бацькоў. Ён паспеў папярэдзіць старэйшых братоў, якія з іншага хутара адвялі ў лес сястру Тайбэ, яе мужа, дзіця і свякроў. 7 снежня бацькі Бельскія, а таксама Сіла, жонка Зуся, і яе нованароджаная дачка былі расстраляныя разам з 4 тыс. іншых мясцовых габрэяў.

Пасля шматмесячных блуканняў на краі гібелі старэйшыя браты - Тувія, Асаел, Зусь - і падлетак Арон сабралі ў лесе ўсіх жывых сваякоў. У чэрвені 1942 г. Тувія вывеў з лідскага гета жонку Соню і яе сям'ю. Пазней яны трапілі ў суседнія гета і вывелі больш далёкіх сваякоў.

Шалом, партызаны!

Спачатку ў атрадзе Бельскіх не было і 20 чалавек. Са зброі - толькі адзін пісталет з няпоўнай абоймай. Камандзірам атрада абралі Тувію Бельскага. На працягу года, ажно да жніўня 1942 г., "атрад не меў пастаяннай базы, манеўраваў па лесе з мэтай не быць выяўленым." Добрае веданне мясцовасці і сувязь з мясцовым насельніцтвам дазвалялі Бельскім пазбягаць сутыкненняў з немцамі.

У жніўні 1942 ім удалося наладзіць сувязь з Наваградскім гета і арганізаваць пераход людзей з гета ў атрад, які за кароткі час вырас з 80 чалавек да 250 Увосень 1942 г. атрад Бельскіх пачаў баявую дзейнасць: сумесна з суседнімі партызанскімі атрадамі было здзейснена некалькі нападаў на аўтамабілі, пасты жандармерыі і чыгуначныя раз'езды, спалены лесапільны завод на станцыі Наваельня і восем сельскагаспадарчых маёнткаў.

Акрамя трафейнай зброі, атрад Бельскіх заваяваў яшчэ і пэўны аўтарытэт сярод партызан. Тувія Бельскі зарэкамендаваў сябе як рашучы і дасведчаны камандзір. Усё гэта, несумненна, адыграла сваю ролю ў афіцыйным прызнанні атрада Бельскіх з боку кіраўнікоў савецкага партызанскага руху. У лютым 1943 атрад Бельскіх быў уключаны ў склад партызанскага атрада "Кастрычнік" Ленінскай брыгады.

Браты Бельскія.

Увесну 1943 г. за кошт уцекачоў з лідскага гета атрад Бельскіх вырас да 750 чалавек і быў вылучаны ў асобны партызанскі атрад Кіраўскай брыгады, якім па - ранейшаму камандаваў Тувія Бельскі. Намеснікам і камандзірам баявога крыла атрада стаў Асаел, Зусь кіраваў выведкай і контрвыведкай. Арон, малодшы брат, быў сувязным з гета, іншымі партызанскімі атрадамі і мясцовым насельніцтвам.

Пад назвай «Партызанскі атрад ім. Калініна» атрад Бельскіх базаваўся ў Налібацкай пушчы да самага выгнання немцаў з беларускай зямлі. За час акупацыі атрад перажыў не адну блакаду. У студзені, лютым, траўні і жніўні 1943 г. немцы рабілі карныя аперацыі, каб знішчыць лагер Тувіі Бельскага. Аднак дзякуючы ўмелым дзеянням і выключнай вынаходлівасці камандзіра кожны раз атрымоўвалася выратаваць людзей з мінімальнымі стратамі. У ліпені 1944 г. браты Бельскія вывелі з лесу больш за 1200 выратаваных імі габрэяў.

Асаел Бельскі разам з баявым атрадам далучыўся да Чырвонай Арміі і загінуў на фронце незадоўга да перамогі. Тувія і Зусь з сем'ямі пераехалі ў Польшчу, а адтуль у Ізраіль.

Адной з асноўных крыніц інфармацыі аб партызанскім атрадзе Бельскіх з'яўляецца яго даволі падрабязная гісторыя, напісаная Тувіяй Бельскім пасля вызвалення Беларусі, у верасні 1944 г., для Беларускага штаба партызанскага руху (БШПР ), якая захоўваецца ў Нацыянальным архіве Беларусі.

Яшчэ адной каштоўнай крыніцай з'яўляюцца ўспаміны і сведчанні партызан атрада Бельскіх і іншых атрадаў, якія дзейнічалі ў Беларусі ў гады вайны. У 1949 г. Тувія Бельскі апублікаваў у Ізраілі кнігу ўспамінаў “Лясныя габрэі”. Нажаль, у габрэйскай дзяржаве подзвіг Бельскіх прызнання не атрымаў. У пошуках лепшага жыцця браты ў 1955 г. пераехалі ў ЗША, дзе праз шмат гадоў імі зацікавіліся амерыканскія даследчыкі.

У 1993г. прафесар сацыялогіі Універсітэта Канектыкут Нэхама Тэк апублікавала кнігу Defiance. The Bielski Partisans ("Супраціў. Партызаны Бельскія" ). Менавіта на аснове гэтай кнігі напісаны сцэнар фільма, які здымаўся ў Літве. Кніга заснавана пераважна на ўспамінах удзельнікаў атрада Бельскіх, а таксама іх сваякоў.

У 2003г. амерыканскі журналіст Пітэр Дафі апублікаваў кнігу книгу The Bielski Brothers з доўгім падзагалоўкам «Праўдзівая гісторыя трох чалавек, якія змагаліся з нацыстамі, пабудавалі вёску ў лесе і выратавалі 1200 габрэяў". Кніга Дафі пабудавана ў асноўным на архіўных матэрыялах, у тым ліку беларускіх.

«Выратаваць габрэя - важней, чым забіць немца»

Асаблівасцю атрада Бельскіх было тое, што ён папаўняўся выключна за кошт габрэяў, уцекачоў з гета Ліды і Наваградка. У атрад прымалі ўсіх - жанчын, дзяцей, старых, не адмаўляючы ў дапамозе нікому. Гэта ішло ў разрэз з практыкай савецкіх партызанскіх атрадаў, якія, як правіла, прымалі ў свае шэрагі толькі баяздольных мужчын (часцяком толькі пры ўмове наяўнасці ў іх зброі).

Агулам такую суровую тактыку можна лічыць апраўданай. Каля баз партызанскіх атрадаў існавалі так званыя «сямейныя лягеры», дзе жылі члены сем'яў партызан - жанчыны, дзеці, старыя. Гэтыя лагеры моцна зніжалі мабільнасць і ўтоенасць партызанскіх злучэнняў. «Сямейнікаў» трэба было ахоўваць, карміць, апранаць, лячыць.

Там, дзе гэта было магчыма, жанчын і дзяцей перапраўлялі па паветры ў савецкі тыл або выводзілі праз лінію фронту. Але абсалютная большасць сваякоў беларускіх партызан, якім пагражала смерць, вымушаныя былі хавацца ў лясах паблізу ад партызанскіх баз, утвараючы «сямейныя лягеры», ахова і забеспячэнне якіх адцягвалі партызан ад галоўнай задачы - барацьбы з акупантамі.

Таму вельмі часта здаралася так, што людзей, якія прыйшлі да партызанаў, тыя адпраўлялі назад - туды, адкуль прыйшлі, матывуючы гэта тым, што ў іх «баявы атрад, а не багадзельня". Для габрэяў звычайна гэта азначала смерць, бо вяртацца ім не было куды. Звяртацца за дапамогай да мясцовага насельніцтва было небяспечна: нямецкая прапаганда распальвала антысеміцкія настроі, і людзям, якія хавалі габрэяў, пагражала смяротнае пакаранне.

Сітуацыю пагаршалі і антысеміцкія настроі сярод савецкіх партызан. У дакладных запісках кіраўнікам падпольных абкамаў адзначалася: " ... Партызанскія атрады ім [габрэям] не дапамагаюць, габрэйскую моладзь прымаюць да сябе неахвотна. Былі факты, калі партызаны з атрада Н.Н.Багатырова, адабраўшы ў тых, хто прыйшоў зброю, адпраўлялі іх назад, бо антысемітызм ў партызанскім асяроддзі развіты даволі моцна ...».

Дванаццацігадовы вязень менскага гета Леанід Акунь быў правадніком партызанскага атрада ім. Пархоменкі. У сваіх успамінах ён распавядаў аб тактыцы партызан у дачыненні да вязняў гета : "Мне пашчасціла вывесці з гета да партызанаў прыкладна 50 чалавек. Я выводзіў людзей у асноўным паводле ўказанняў партызан.

У запісцы тлумачылася, чалавек якой спецыяльнасці патрэбен партызанам, а часам называлася і прозвішча. Патрабавалі вывесці лекараў, а таксама людзей, якія разбіраюцца ў зброі, былых салдат РККА і г.д. Адзін раз я памыліўся. Мне сказалі вывесці з гета доктара Ліўшыца, я і прывёў да партызанаў доктара Ліўшыца, жанчыну -гінеколага з двума дзецьмі, а партызанам патрэбен быў хірург, мужчына доктар Ліўшыц. На мяне далажылі! І калі незадоўга да гэтага выпадку партызаны далі згоду на тое, каб я вывеў да іх з гета маю маці і сям'ю сястры, то з-за гэтай памылкі са мной у той дзень нават не сталі размаўляць пра маю сям'ю. Коратка адрэзалі ў адказ: "Потым вывядзеш». Але гэта «потым» не наступіла ... ».

Лясны Ерусалім

У атрадзе Бельскіх узброеныя байцы складалі менш за чвэрць ад агульнай колькасці людзей. Камандзіры іншых партызанскіх атрадаў лічылі, што Бельскія павінны пазбавіцца ад празмерна вялікага на іх думку, «сямейнага лагера» і актывізаваць дыверсійную і баявую дзейнасць. Але Тувія Бельскі запрасіў наведаць базу свайго атрада сакратара Баранавіцкага падпольнага абкама партыі генерал -маёра Васіля Чарнышова.

Той убачыў добра абсталяваныя і замаскіраваныя падземныя бліндажы, у якіх не толькі жылі людзі, але і размяшчаюцца розныя майстэрні: шавецкая, пашывачная, гарбарная, склад зброі і падземны шпіталь. Генералу падарылі скураное абмундзіраванне і боты, вырабленыя ў майстэрнях лагера. Ён даведаўся, што ў лагеры ёсць 60 кароў, 30 коней, што людзі тут не толькі знаходзяцца на самазабеспячэнні, але і дапамагаюць іншым. Пасля наведвання атрада Бельскіх Чарнышоў спыніў усялякія размовы аб ліквідацыі «сямейнага лагера».

Баявое крыло атрада - больш за 100 чалавек пад камандаваннем Зуся Бельскага - паспяхова ўдзельнічала у баях з нямецкімі войскамі падчас антыпартызанскіх аперацый, падрыўнікі атрада пускалі пад адхон нямецкія цягнікі, спальвалі масты, наносілі шкоду лініям сувязі.

Партызаны атрада Бельскага.
У Налібацкай пушчы быў не проста сямейны атрад, гэта было сапраўднае, хоць і мабільнае, паселішча: з пякарняй, са сваё жывёлай, даглядчыкам  і мясніком, з мылаварняй і лазняй, бальніцай і школай, тут былі кавалі і ганчары, кухары і краўцы, былі нават музыкі, якія гралі на святах і на вяселлях. Была і сінагога, дзе вёў службы вызвалены з гета рабін Давід Брук.

У сакавіку 1944 насельнікі сямейнага лагера атрада Бельскіх сабралі і перадалі ў фонд абароны краіны 5321 рубелёў, 1356 нямецкіх марак, 45 даляраў, больш за 250 залатых і срэбных манет, каля 2 кг золата і срэбра ломам.

Агулам, калі параўноўваць з іншымі партызанскі фарміраваннямі, баявая дзейнасць атрада Бельскіх была не вельмі значнай. Але трэба ўлічваць, што Бельскія ўжо не мелі практычна ніякай матэрыяльнай падтрымкі з Вялікай зямлі: усяго за час існавання атрад атрымаў «2 аўтамата, 2500 патронаў, 32 гранаты і 45 кг толу». Бельскія нічога не патрабавалі ад савецкага камандавання і трымаліся досыць незалежна.

Асноўнай сваёй задачай Тувія лічыў выратаванне як мага большай колькасці габрэяў. Арганізаваўшы ўцёкі групы вязняў з лідскага гета, ён звярнуўся да іх з наступнымі словамі:«Сябры, гэта адзін з самых шчаслівых дзён у маім жыцці. Дзеля такіх момантаў я і жыву: паглядзіце, колькі людзей здолелі выбрацца з гета! Я нічога не магу вам гарантаваць. Мы спрабуем выжыць, але мы ўсе можам загінуць. І мы будзем старацца захаваць як мага больш жыццяў. Мы прымаем ўсіх і нікому не адмаўляем: ні старым, ні дзецям, ні жанчынам. Нас чакае мноства небяспек, але, калі нам наканавана будзе памерці, мы прынамсі памром як людзі».


На два франты

Будучы нядрэнным дыпламатам, Тувія Бельскі падтрымліваў добрыя адносіны з мясцовымі насельніцтвам і суседнімі партызанскі атрадамі. Да таго ж, па успамінах Окуня, «Бельскага выразна баяліся. У атрада Бельскага былі «вострыя зубы» і адборныя хлопцы - галаварэзы, польскія габрэі, якія не адрозніваліся залішняй сентыментальнасцю. Падрыўнікі Бельскага наогул лічыліся асамі дыверсій і карысталіся вялікай павагай і аўтарытэтам у партызанскім асяроддзі» .

Партызан Бельскага баяліся і мясцовыя жыхары. Спачатку, у 1941-42 гг., мясцовыя сяляне часцяком перадавалі звесткі пра атрад Бельскага немцам. Але некалькі жорсткіх распраў з даносчыкамі прымусілі сялян супрацоўнічаць з партызанамі, а не з акупантамі. Партызаны Бельскага, не вагаючыся, знішчалі даносчыкаў і калабарантаў. Аднойчы мясцовы селянін здаў немцам групу габрэяў, якія прыйшлі прасіць у яго ежу. Партызаны забілі самога селяніна, яго сям'ю і спалілі яго дом.

Наогул, тэма ўзаемаадносін партызан Бельскага і мясцовага насельніцтва складаная. Да традыцыйна антаганізму  сяляне-партызаны» тут прымешваліся яшчэ і нацыянальныя супярэчнасці. У дакладной запісцы ўпаўнаважанага ЦК ВКП (б ) Чарнышова ад 10 лістапада 1942 г. канстатуецца : "Насельніцтва габрэяў тут [у Заходняй Беларусі ] не любіць, інакш, як «жыды» не называюць. Калі габрэй ўваходзіць у дом і просіць ежу, селянін кажа, што габрэі яго абрабавалі. Калі ж разам з габрэем прыходзіць рускі, усё праходзіць паспяхова».

Атраду Бельскіх штодня патрабавалася вялікая колькасць прадуктаў харчавання. У гісторыі атрада Тувія Бельскі адзначае: «Паводле рашэння абкама, атрад здабываў бульбу ў раёне ў тых людзей, якія выкопалы сваю бульбу, але перасяліліся з пушчы ў раён размяшчэння нямецкіх гарнізонаў ... Мяса і астатнія прадукты, такія як зерне, тлушчы і інш, здабывалі ў раёне, у паліцэйскіх сем'яў або ў вёсках, якія знаходзяцца каля нямецкіх гарнізонаў. Вельмі часта здаралася, што некаторую колькасць харчавання прыходзілася браць з боем, бо ў вёсках часта арганізавана была немцамі ўзброеная самаахова ... абмундзіраванне і абутак таксама здабывалі ў мясцовага насельніцтва».


Габрэйскія партызаны.
Як сцвярджае Бельскі, сяляне ахвотна ішлі насустрач партызанам, бо «з часу сталінградскае кампаніі стаўленне насельніцтва да партызанаў у корані змянілася да лепшага».

Польскія грамадскія арганізацыі вінавацяць байцоў атрада Бельскіх ва ўдзеле, разам з савецкмі партызанамі, у карных акцыях супраць мясцовых польскіх атрадаў самаабароны. Па сцвярджэнні Камісіі па расследаванні злачынстваў супраць польскага народа, у траўні 1943 байцы Бельскага ўдзельнічалі ў карнай акцыі супраць польскага насельніцтва мястэчка Налібакі, супраць атрада самаабароны, які пажадаў далучыцца да партызанаў.

Аднак варта разумець, што і байцы Арміі Краёвай бязлітасна знішчалі савецкіх партызан-габрэяў, якія трапілі да іх у палон. Напрыклад, восенню 1943 г. такі лёс напаткаў партызан з атрада Зорына. У траўні 1944 г. адбылося сутыкненне атрада Бельскіх з акаўцамі - шэсць акаўцаў былі забітыя, астатнія адступілі.

І іншыя нацыянальнасці

У афіцыйным даведніку «Партызанскія фарміраванні Беларусі ў гады Вялікай Айчыннай вайны», які быў выдадзены Інстытутам гісторыі партыі ў 1983 г., нічога не гаворыцца ані пра братоў Бельскіх, ані пра іх атрад. Не знайшлося месца нават для партызан-габрэяў: у даведніку яны схаваныя ў графе "іншыя нацыянальнасці”, хаця сярод гэтых «іншых нацыянальнасцяў» габрэі складалі абсалютную большасць.

Прычыны замоўчвання гісторыі братоў Бельскіх (як, зрэшты, і наогул ўдзелу габрэяў у партызанскай руху) у СССР пасля вайны цалкам відавочныя: па-першае, на хвалі антысемітызму і барацьбы з «касмапалітызмам» (пад якімі маюцца на ўвазе перш за ўсё габрэі) да канца 40- х гг. згадка пра партызанаў - габрэяў была немагчымай. А пазней хто б дазволіў ў СССР пісаць пра гераічныя подзвігі партызан -габрэяў, якія эмігравалі пасля вайны ў Ізраіль?

Па-другое, дзейнасць атрада Бельскіх зусім не ўкладвалася ў схему савецкага партызанскага руху. Лозунг Бельскіх «лепш выратаваць аднаго габрэя, чым забіць дзесяць нямецкіх салдат» радыкальна разыходзіўся з савецкімі лозунгамі, якія заклікалі знішчаць немцаў любым спосабам, не лічачыся са стратамі.

Габрэйскія сямейныя партызанскія атрады і лагеры, якія існавалі ў Беларусі ў гады вайны, не мелі аналагаў ні ў адной з краін Еўропы. І хоць у маштабе ўсяго партызанскага руху, афіцыйная колькасць удзельнікаў якога ў Беларусі перавышала 370 тыс., колькасць партызан-габрэяў адносна невялікая, усе гэтыя людзі змагаліся гераічна і зрабілі для перамогі ўсё, што было ў іх сілах, і вартыя таго, каб іх подзвігі не былі забытыя.

Васіль Матах, belgazeta.by Здымкі: istpravda.ru


1 comment:

  1. Nazawicie dakladnae mesca u Nalibackaj pushchy dzie znachodzilisja hetyja blindazy z majsternjami, karovami, konmi i h. d.

    ReplyDelete